Në orën 3:54 të mëngjesit të 26 nëntorit 2019, një tërmet me magnitudë 6.4 goditi pranë bregdetit shqiptar mes Durrësit dhe Thumanës. Ndërtesat u shembën në të dy qytetet, 51 njerëz humbën jetën dhe mijëra mbetën të pastrehë. Ishte një kujtesë se Ballkani Perëndimor ndodhet në një nga pjesët sizmikisht më aktive të Evropës, ku pllakat afrikane dhe euroaziatike ndërveprojnë përgjatë Adriatikut.
Shkencëtarët ende nuk mund të parashikojnë kur dhe ku do të ndodhë një tërmet. Ajo që mund të bëjnë, gjithnjë e më shumë, është ta zbulojnë në çastet e para pasi fillon dhe t’i paralajmërojnë njerëzit para se t’i arrijë lëkundja më e fortë.
Një garë mes valëve
Një tërmet çliron energji në disa lloje valësh sizmike. Të parat që mbërrijnë janë valët primare, ose valët P, që udhëtojnë me rreth gjashtë deri në shtatë kilometra në sekondë nëpër koren e Tokës dhe zakonisht shkaktojnë dëme relativisht të vogla. Ato pasohen nga valët sekondare, ose valët S, që udhëtojnë me rreth gjysmën e asaj shpejtësie, dhe nga valët sipërfaqësore, që prodhojnë pjesën më të madhe të lëkundjes së dhunshme që dëmton ndërtesat.
Sistemet e paralajmërimit të hershëm e shfrytëzojnë këtë dallim. Një rrjet sensorësh i zbulon valët P pranë epiqendrës, kompjuterët vlerësojnë vendndodhjen dhe magnitudën brenda sekondash, dhe paralajmërimet dërgohen elektronikisht (shumë më shpejt se çdo valë sizmike) në zonat që valët shkatërruese ende nuk i kanë arritur.
Zona e verbër
Sasia e paralajmërimit varet nga distanca nga epiqendra. Dikush 100 kilometra larg mund të marrë 20 sekonda ose më shumë. Dikush shumë afër, megjithatë, mund ta ndiejë lëkundjen para se sistemi të arrijë të japë alarm. Kjo zonë njihet si zona e verbër. Meqë lëkundja më e dëmshme shpesh është më afër epiqendrës, paralajmërimi i hershëm nuk zëvendëson ndërtesat e forta; është një shtresë shtesë mbrojtjeje.
Sistemet në botë
Japonia ka një sistem kombëtar paralajmërimi publik që nga viti 2007, që dërgon alarme përmes televizionit, radios dhe telefonave celularë. Sistemi i alarmit sizmik i Meksikës, një nga më të vjetrit, ndez sirenat në Mexico City kur zbulohen tërmete të mëdha në bregdetin e Paqësorit, duke u dhënë banorëve kohë të çmuar, sepse qyteti është larg burimit. Në bregdetin perëndimor të Shteteve të Bashkuara, sistemi ShakeAlert nisi të dërgojë paralajmërime publike në Kaliforni në vitin 2019 dhe më vonë u zgjerua në Oregon dhe Uashington.
Telefonat inteligjentë kanë shtuar një mjet të ri. Që nga viti 2020, Google përdor sensorët e vegjël të lëvizjes në telefonat Android për të zbuluar tërmetet, duke kombinuar sinjalet nga shumë pajisje për të identifikuar lëkundjen dhe për të dërguar paralajmërime në vende pa rrjete të dendura sizmike. Qasja është më pak e saktë se sensorët e dedikuar, por u ka sjellë paralajmërime bazë shumë më tepër njerëzve.
Çfarë mund të bëjnë disa sekonda
Dhjetë sekonda mund të mos duken shumë, por mjaftojnë për të vepruar. Njerëzit mund të ulen në tokë, të futen nën një tryezë të fortë dhe të mbahen, reagimi i rekomanduar në shumicën e ndërtesave. Trenat mund të ngadalësohen automatikisht për të ulur rrezikun e daljes nga shinat. Ashensorët mund të ndalojnë në katin më të afërt dhe të hapin dyert. Kirurgët mund të ndërpresin operacionet delikate, dhe fabrikat mund të mbyllin valvulat dhe të ndalin makineritë.
Gatishmëria fillon ende në shtëpi
Për vendet e Ballkanit, mbrojtja më e rëndësishme mbetet ndërtimi rezistent ndaj tërmeteve dhe zbatimi i kodeve të ndërtimit, siç e bënë të qartë hetimet pas tërmetit të vitit 2019. Edhe familjet mund të përgatiten: duke fiksuar mobiljet e rënda në mure, duke ditur ku të strehohen në çdo dhomë, duke mbajtur një çantë emergjence me ujë, elektrik dore dhe ilaçe, dhe duke caktuar një pikë takimi për familjen.
Paralajmërimi i hershëm nuk do ta ndalë tokën së lëkunduri. Por, i kombinuar me ndërtesa më të sigurta dhe zakone të ushtruara mirë, ai mund t’i kthejë sekondat e para të një tërmeti nga panik në veprim mbrojtës.
Në rast emergjence në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi dhe në të gjithë BE-në, telefononi 112.



