E mërkurë, 18 nëntor 2026

Lajme, analiza dhe shpjegime, minutë pas minute.

Sapo
Bota

Rruga e gjatë drejt Brukselit: si funksionon në të vërtetë zgjerimi i BE-së për Ballkanin Perëndimor

Anëtarësimi në Bashkimin Evropian nuk është një vendim i vetëm, por qindra vendime, secili me miratimin e të gjitha shteteve anëtare. Ja si funksionon procesi, pse zgjat kaq shumë dhe çfarë do të thotë për gjashtë vendet që ende presin.

Rruga e gjatë drejt Brukselit: si funksionon në të vërtetë zgjerimi i BE-së për Ballkanin Perëndimor
Hemiçikli i Parlamentit Evropian në Strasburg. Foto: Diliff / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Kroacia u bë shteti i 28-të anëtar i Bashkimit Evropian në korrik të vitit 2013. Ajo mbetet vendi i fundit që është anëtarësuar. Që atëherë, gjashtë vendeve të Ballkanit Perëndimor (Shqipërisë, Bosnjë e Hercegovinës, Kosovës, Malit të Zi, Maqedonisë së Veriut dhe Serbisë) u është thënë vazhdimisht se e ardhmja e tyre është brenda Unionit. Megjithatë, rruga nga ky premtim deri te një vend në tryezë është e gjatë, teknike dhe, pothuajse në çdo fazë, politike.

Të kuptuarit se si funksionon zgjerimi ndihmon për të shpjeguar pse përparimi mund të ngecë për vite dhe pastaj të përshpejtohet papritur, si dhe pse i njëjti lajm mund të tingëllojë si arritje e madhe në një kryeqytet dhe si formalitet në një tjetër.

Bileta e hyrjes: kriteret e Kopenhagës

Çdo vend evropian mund të aplikojë, por për t’u bërë anëtar duhet të plotësojë kushtet e miratuara nga udhëheqësit e BE-së në Kopenhagë më 1993. Ato ndahen në tri grupe: institucione të qëndrueshme që garantojnë demokracinë, sundimin e ligjit dhe të drejtat e njeriut; një ekonomi tregu funksionale që mund të përballojë konkurrencën në tregun e përbashkët; dhe aftësinë për të marrë përsipër detyrimet e anëtarësimit, pra për të miratuar dhe zbatuar legjislacionin e BE-së, të njohur si acquis.

Një vend fillimisht aplikon, pastaj merr statusin e kandidatit nëse shtetet anëtare bien dakord, dhe vetëm më vonë hap negociatat zyrtare të anëtarësimit. Për aplikuesit ballkanikë, secili prej këtyre hapave ka zgjatur në praktikë me vite. Mali i Zi u bë kandidat në vitin 2010 dhe hapi negociatat në vitin 2012. Serbia i nisi bisedimet në vitin 2014. Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut i hapën negociatat në korrik të vitit 2022, pas një vonese të gjatë për shkak të kundërshtimeve të disa shteteve anëtare. Bosnjë e Hercegovina mori statusin e kandidatit në dhjetor 2022, ndërsa Kosova dorëzoi aplikimin po atë muaj dhe ende konsiderohet kandidat potencial.

Kapitujt dhe klasteret

Vetë negociatat organizohen në 35 kapituj, secili për një fushë politikash: nga lëvizja e lirë e mallrave dhe politika e konkurrencës deri te siguria ushqimore, energjia, tatimet dhe drejtësia. Në vitin 2020 BE-ja ndryshoi metodologjinë dhe i grupoi këta kapituj në gjashtë klastere, që reformat e ndërlidhura të ecin bashkë. Klasteri i parë, “Themelet”, përfshin gjyqësorin dhe të drejtat themelore, drejtësinë, lirinë dhe sigurinë, prokurimin publik, statistikat dhe kontrollin financiar.

Klasteri i themeleve hapet i pari dhe mbyllet i fundit. Me fjalë të thjeshta, një vend nuk mund t’i përfundojë negociatat derisa BE-ja të bindet se gjykatat janë të pavarura, korrupsioni ndiqet penalisht dhe paraja publike kontrollohet siç duhet. Për kapitujt e sundimit të ligjit, 23 dhe 24, BE-ja vendos “standarde të përkohshme” që duhet të përmbushen para se ndonjë kapitull të mund të mbyllet përkohësisht. Prandaj vlerësimi pozitiv për Malin e Zi në vitin 2024 për këto standarde u pa si pikë kthese: ai hapi rrugën për mbylljen e kapitujve, fazën kur negociatat fillojnë t’i ngjajnë vijës së finishit.

35kapituj negociues
6klastere tematike që nga 2020
27shtete anëtare që duhet të pajtohen në çdo hap
2013anëtarësimi i fundit (Kroacia)

Pse ka rëndësi unanimiteti

Zgjerimi është një nga fushat e pakta ku BE-ja ende vendos pothuajse gjithçka me unanimitet. Hapja e një klasteri, mbyllja e një kapitulli dhe miratimi i traktatit përfundimtar të anëtarësimit kërkojnë pëlqimin e çdo shteti anëtar. Pas nënshkrimit, traktati duhet të marrë edhe miratimin e Parlamentit Evropian dhe të ratifikohet nga çdo shtet anëtar sipas rregullave të veta kushtetuese, që mund të përfshijnë edhe referendum.

Kjo i jep çdo qeverie të drejtën e vetos, e cila është përdorur shpesh për çështje që kanë pak lidhje me kapitujt teknikë. Maqedonia e Veriut ndryshoi emrin kushtetues në vitin 2019 për të zgjidhur një mosmarrëveshje të gjatë me Greqinë, dhe më vonë u përball me kundërshtimet e Bullgarisë për çështje historie dhe gjuhe. Mosmarrëveshje të tilla mund ta ngrijnë përparimin e një vendi pavarësisht sa reforma ka përfunduar.

Paratë dhe “Plani i Rritjes”

Krahas negociatave, BE-ja financon reformat përmes Instrumentit për Asistencën e Para-anëtarësimit. Në fund të vitit 2023 ajo shtoi një Plan Rritjeje për Ballkanin Perëndimor, të mbështetur nga një Instrument për Reforma dhe Rritje me vlerë rreth gjashtë miliardë euro për periudhën 2024–2027. Ideja është që rajoni të ketë qasje graduale në pjesë të tregut të përbashkët para anëtarësimit të plotë, dhe që paratë të lirohen vetëm kur reformat e dakorduara zbatohen. Mbështetësit e shohin si mënyrë për t’ua bërë qytetarëve të dukshme përfitimet e integrimit shumë më herët; kritikët paralajmërojnë se një integrim i pjesshëm mund të bëhet zëvendësim i anëtarësimit dhe jo rrugë drejt tij.

Çfarë do të thotë për qytetarët

Për njerëzit e rajonit, efektet e procesit ndihen shumë kohë para anëtarësimit. Ligjet për mbrojtjen e konsumatorit, standardet ushqimore, prokurimin publik dhe mbrojtjen e të dhënave rishkruhen sipas rregullave të BE-së. Studentët dhe studiuesit marrin pjesë në programet e BE-së. Lëvizja pa viza në zonën Shengen, që qytetarët e Kosovës e fituan në janar 2024, ishte vetë rezultat i një procesi të veçantë reformash të lidhur me standardet evropiane.

Në të njëjtën kohë, ritmi i ngadaltë ka një kosto. Sondazhet në disa vende të Ballkanit tregojnë se mbështetja për anëtarësim mbetet e lartë, por shumë njerëz dyshojnë se do ta shohin atë gjatë jetës së tyre. Emigrimi i të rinjve dhe i punëtorëve të kualifikuar drejt vendeve të BE-së vazhdon, pjesërisht sepse përfitimet e integrimit arrihen më lehtë duke u larguar sesa duke pritur.

Çfarë duhet ndjekur më tej

Treguesit më të dobishëm nuk janë fjalimet, por hapat procedurialë: hapja e klasterëve, përmbushja e standardeve të përkohshme për sundimin e ligjit dhe mbyllja e përkohshme e kapitujve. Mali i Zi konsiderohet gjerësisht si vendi më i përparuar, ndërsa Shqipëria ka ecur shpejt që kur i hapi bisedimet. Përparimi i Serbisë varet shumë nga harmonizimi me politikën e jashtme të BE-së dhe nga normalizimi me Kosovën, ndërsa Bosnjë e Hercegovina ende duhet të përfundojë reforma kyçe para se bisedimet të nisin seriozisht.

Edhe vetë BE-ja po debaton nëse duhet të reformojë mënyrën e vendimmarrjes para se të zgjerohet më tej, përfshirë nëse disa vendime duhet të largohen nga unanimiteti. Ky debat mund të ketë për Ballkanin Perëndimor po aq rëndësi sa çdo reformë e miratuar në parlamentet e veta.

Redaksia e Gazeta Minuti

Raportim dhe analizë nga ekipi redaksional i Gazeta Minuti. Çdo artikull verifikohet me burime parësore dhe rishikohet nga një redaktor para publikimit.