Për qytetet bregdetare të Shqipërisë, Malit të Zi, Kroacisë dhe Greqisë, Mesdheu është burim ushqimi, turizmi dhe identiteti. Ai është gjithashtu një nga vendet në Tokë ku efektet e ndryshimeve klimatike po mbërrijnë më shpejt. Shkencëtarët që punojnë me rrjetin Ekspertët Mesdhetarë për Ndryshimet Klimatike dhe Mjedisore, i njohur si MedECC, kanë arritur në përfundimin se rajoni po ngrohet rreth 20 për qind më shpejt se mesatarja globale.
Pse ky det nxehet kaq shpejt
Disa veçori e bëjnë Mesdheun veçanërisht të ndjeshëm. Është det gjysmë i mbyllur, i lidhur me Atlantikun vetëm përmes ngushticës së Gjibraltarit, kështu që ujërat e tij shkëmbehen ngadalë me oqeanin e hapur. Ndodhet në një zonë kalimi mes klimës së butë të Evropës dhe klimës së thatë subtropikale të Afrikës së Veriut, ku ndryshimet në qarkullimin atmosferik kanë efekt të fortë. Dhe është i rrethuar nga toka që vetë po ngrohet më shpejt se oqeani, ndërsa verat po bëhen më të thata.
Rezultati është një rajon ku temperaturat mesatare të ajrit janë rritur tashmë rreth 1.5°C krahasuar me kohët para-industriale, dhe ku temperaturat e sipërfaqes së detit në verë thyejnë gjithnjë e më shpesh rekorde.
Valët e të nxehtit detar
Ashtu si valët e të nxehtit në tokë, valët e të nxehtit detar janë periudha kur temperaturat e ujit qëndrojnë jashtëzakonisht të larta për ditë ose javë. Në Mesdhe ato janë bërë më të shpeshta, më të gjata dhe më intensive. Kur arrijnë ujërat më të thella, mund të shkaktojnë ngordhje masive të specieve që nuk mund të largohen, si koralet gorgonia, sfungjerët, guaskat pinna dhe bari i detit Posidonia oceanica, livadhet nënujore të të cilit strehojnë peshq, mbrojnë plazhet nga erozioni dhe ruajnë sasi të mëdha karboni.
Studiuesit kanë dokumentuar ngordhje të përsëritura përgjatë brigjeve nga Spanja deri në Mesdheun lindor. Rimëkëmbja mund të zgjasë dekada, dhe disa habitate mund të mos rimëkëmben nëse valët e të nxehtit vazhdojnë të kthehen.
Të ardhur të rinj nga jugu
Uji më i ngrohtë po ndryshon edhe se cilat specie jetojnë në det. Mbi një mijë specie detare jo-vendase janë regjistruar në Mesdhe, shumë prej tyre të ardhura nga Deti i Kuq përmes Kanalit të Suezit. Disa, si peshku luan (lionfish) dhe disa lloje peshqish lepur, lulëzojnë në kushtet më të ngrohta dhe konkurrojnë me speciet vendase. Të tjerë, si peshku balonë me faqe të argjendta, janë helmues dhe përbëjnë rrezik nëse hahen. Peshkatarët në Mesdheun lindor raportojnë tashmë kapje që duken gjithnjë e më tropikale.
Detet në rritje dhe brigjet në rrezik
Niveli i detit në Mesdhe po rritet bashkë me oqeanin global, i nxitur nga shkrirja e akullit dhe zgjerimi i ujit më të ngrohtë. Zonat e ulëta si deltat e lumenjve, lagunat dhe fushat bregdetare janë më të ekspozuarat. Detet më të larta i përforcojnë dallgët e stuhive, përshpejtojnë erozionin dhe e shtyjnë ujin e kripur në ujëmbajtëset bregdetare dhe tokat bujqësore. Përgjatë brigjeve të Adriatikut dhe Jonit, plazhet që mbajnë ekonominë e turizmit janë të cenueshme, ashtu si edhe ligatinat që janë të rëndësishme për zogjtë dhe peshkimin.
Çfarë do të thotë për njerëzit
Pasojat shkojnë shumë përtej ujit. Peshkimi përballet me rezerva që zhvendosen dhe me specie të reja. Turizmi mund të preket nga verat më të nxehta, mungesa e ujit dhe lulëzimi i kandilave të detit. Fermerët në zonat bregdetare përballen me thatësirë dhe kripëzim. Në të njëjtën kohë, ngrohtësia e detit ushqen reshje më intensive, duke kontribuar në përmbytje të menjëhershme.
Përgjigje që funksionojnë
Shkencëtarët theksojnë se shkalla e ndryshimeve të ardhshme varet nga emetimet globale, por edhe veprimi vendor ka rëndësi. Zonat detare të mbrojtura të menaxhuara mirë i ndihmojnë ekosistemet t’u rezistojnë valëve të të nxehtit dhe të rimëkëmben pas tyre. Mbrojtja e livadheve të barit të detit dhe e ligatinave bregdetare ofron mbrojtje natyrore kundër erozionit dhe ruan karbon. Rrjetet e monitorimit që ndjekin temperaturën e ujit dhe speciet pushtuese u japin paralajmërim të hershëm peshkatarëve dhe autoriteteve. Dhe planifikimi i zhvillimit bregdetar duke pasur parasysh rritjen e nivelit të detit mund të parandalojë gabime të kushtueshme.
Mesdheu ka formësuar kulturat që e rrethojnë për mijëra vjet. Mënyra si do t’i përgjigjen këto shoqëri transformimit të tij të shpejtë do ta formësojë, nga ana e saj, të ardhmen e tij.



