Për shumë lexues jashtë Shqipërisë, historia dhe mitet e vendit mbërritën përmes librave të një njeriu. Ismail Kadare, që ndërroi jetë në Tiranë më 1 korrik 2024 në moshën 88-vjeçare, u përkthye në dhjetëra gjuhë dhe u përmend rregullisht si kandidat për Çmimin Nobel në Letërsi.
Nga Gjirokastra në botë
Kadare lindi në vitin 1936 në Gjirokastër, qyteti i gurtë në jug të Shqipërisë që shfaqet në disa nga veprat e tij, më së shumti te Kronikë në gur, një histori e Luftës së Dytë Botërore e treguar përmes syve të një djali. Studioi në Tiranë dhe në Institutin Letrar Gorki në Moskë, para se prishja e Shqipërisë me Bashkimin Sovjetik ta kthente në atdhe.
Suksesi i madh erdhi me Gjenerali i ushtrisë së vdekur, i botuar në fillim të viteve ’60, për një gjeneral italian që kthehet në Shqipëri vite pas luftës për të mbledhur eshtrat e ushtarëve të rënë. Përkthimi frëngjisht ia ngriti emrin në Evropë.
Të shkruarit nën Hoxhën
Kadare jetoi dhe punoi për pjesën më të madhe të karrierës nën regjimin komunist të Enver Hoxhës. Pozita e tij ishte e ndërlikuar. Ishte anëtar i institucioneve zyrtare kulturore dhe gëzonte privilegje që të tjerëve u mohoheshin, megjithatë shumë nga librat e tij ishin kritika të mbuluara ndaj tiranisë, të vendosura në periudha të largëta historike ose në mit. Pallati i ëndrrave, që përshkruan një ministri osmane që mbledh dhe interpreton ëndrrat e nënshtetasve të perandorisë, u ndalua shpejt pas botimit në fillim të viteve ’80. Në vitin 1990, pak para rënies së regjimit, ai kërkoi azil në Francë.
Debatet për marrëdhënien e tij me regjimin vazhdojnë, siç ndodh me shumë artistë që jetuan nën diktaturë. Shumica e kritikëve pajtohen se vepra e tij, e lexuar me vëmendje, është një studim i vazhdueshëm se si pushteti kontrollon kujtesën dhe frikën.
Njohja
Kadare fitoi Çmimin e parë Man Booker International në vitin 2005 për tërësinë e veprës, si dhe Çmimin Princi i Asturias për Letërsinë në vitin 2009 dhe shumë nderime të tjera. Librat e tij, përfshirë Prilli i thyer, për gjakmarrjen në malësitë e veriut, dhe Koncert në fund të dimrit, për prishjen e Shqipërisë me Kinën, mësohen dhe lexohen gjerësisht.
Nga të filloni
Lexuesit e rinj shpesh nisin me Kronikë në gur ose Prilli i thyer, që janë të shkurtra dhe të gjalla. Pallati i ëndrrave dhe Ura me tri harqe tregojnë talentin e tij për ta kthyer legjendën në alegori politike. Në Gjirokastër, shtëpia e familjes së tij është restauruar si muze. Romanet e Kadaresë mbeten një nga mënyrat më të pasura për të kuptuar si e kanë treguar shqiptarët historinë e tyre.



