Kur një lajm përmend “gjykatën në Hagë”, mund të bëhet fjalë për dy institucione shumë të ndryshme. Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dhe Gjykata Ndërkombëtare Penale shpesh ngatërrohen, por u krijuan me dekada diferencë, me traktate të ndryshme dhe për punë të ndryshme.
GJND-ja: mosmarrëveshjet mes shteteve
Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë është organi kryesor gjyqësor i Kombeve të Bashkuara, i themeluar me Kartën e OKB-së në vitin 1945. Ajo ndodhet në Pallatin e Paqes dhe përbëhet nga 15 gjyqtarë të zgjedhur nga Asambleja e Përgjithshme dhe Këshilli i Sigurimit për mandate nëntëvjeçare.
Vetëm shtetet mund të sjellin çështje para GJND-së, dhe vetëm kundër shteteve të tjera. Çështjet tipike kanë të bëjnë me kufijtë, kufijtë detarë, traktatet dhe shkeljet e pretenduara të konventave si Konventa për Gjenocidin. Gjykata mund të japë edhe opinione këshillimore kur ia kërkojnë organet e OKB-së. Në vitin 2010, për shembull, ajo dha opinionin se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk e shkelte të drejtën ndërkombëtare.
Vendimet e GJND-së janë detyruese për palët, por gjykata nuk ka polici. Zbatimi varet në fund nga vullneti i shteteve ose nga Këshilli i Sigurimit.
GJNP-ja: krimet e individëve
Gjykata Ndërkombëtare Penale është institucion më vete, jo pjesë e OKB-së. U krijua me Statutin e Romës, të miratuar në vitin 1998, dhe filloi punën në vitin 2002. Detyra e saj është të ndjekë penalisht individë, përfshirë krerë shtetesh, për gjenocid, krime kundër njerëzimit, krime lufte dhe krimin e agresionit.
GJNP-ja është gjykatë e mjetit të fundit. Ajo vepron vetëm kur gjykatat kombëtare nuk duan ose nuk mund të ndjekin penalisht. Ka juridiksion për krimet e kryera në territorin e shteteve anëtare ose nga shtetasit e tyre, ose në situata të referuara nga Këshilli i Sigurimit. Më shumë se 120 vende janë anëtare; fuqi të mëdha si Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Kina nuk janë.
Një gjykatë e tretë nga e kaluara
Lexuesit në Ballkan mund të kujtojnë edhe Tribunalin Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, gjithashtu në Hagë. Ishte gjykatë e përkohshme e krijuar nga Këshilli i Sigurimit në vitin 1993 për të gjykuar krimet e luftërave të viteve ’90, dhe u mbyll në vitin 2017. Funksionet e mbetura kaluan te një mekanizëm i OKB-së. Dhomat e Specializuara të Kosovës, me seli po në Hagë, janë një organ tjetër, pjesë e sistemit ligjor të Kosovës por me gjyqtarë ndërkombëtarë.
Pse ka rëndësi dallimi
Kur vendos GJND-ja, një shtet e fiton ose e humbet çështjen. Kur GJNP-ja lëshon një urdhër arresti, një person përballet me gjyq dhe burgim të mundshëm. Të kuptuarit se cila gjykatë po flet është hapi i parë për të kuptuar çfarë do të thotë në të vërtetë një vendim.



